#حیزبی_دیموکراتی_کوردستانی_ئیران
#دەرونناسی_سیاسی_حیزبە_سیاسیەکانی_کوردستان_بەتایبەتی_حیزبی_دیموکراتی_کوردستانی_ئیران
دەرونناسی کومەلایەتیو سیاسی کومەلگای کورد و ریکخراوەکانی کوردستان خۆخور دۆژمن پرستن
ئایا بیرکردنەویی تووندتژانە دەتوانیت ئالوگوری بەسەردا بیت؟
بچی حیزبی دیمۆکراتی کوردستانی ئیران نەیتوانیەوە ڤەفتار و کرداری خۆی بگوریت؟
بەلام یەک چت بەلێم لە ئیردەا بیرۆکی تووندتیژانەی لایەنگرانی حیزبی دیمۆکراتی کوردستانی ئیران ئالوگوری بە سەردا نەهاتووە ین میشکێان روفلی کردوە و یان ناتوانن خۆیان بگورەن
.
خانمێک لە ئیران لە ژیر گوشاری دەولەتدا مەجبورکرابو کە قسە بە بەشیک لە حیزبەکان بکات ئەوانی دیکە بی دەنگ بوون چوونکە زانیان بەلام لایەن گرانی حیزبی دیمۆکراتیکوردستانی هەزاران تەوهینی جنسیەتیان بە ئەم خانمە داماوە کردوە کە خۆتان گوی لی بگرەن.
بە پی دەرونناسی کەمەلایەتی و زانستی دەرونناسی مروڤەکان قابیلی گورانن بەلام حیزبەکانی ئیمە ئەوانە لە چوارچیوەیی کویەلایەتدا گیریان خواردوە نەگورانە ریگای خۆیان پیش دەبن .
بەڵێ، بیرکردنەوەی تووندتۆژانە (یان توندڕەوانە) شتێکی نەگۆڕ نییە و دەکرێت ئاڵوگۆڕ و گۆڕانی بەسەردا بێت. ئەم پرۆسەیە پەیوەندی بە چەند فاکتەرێکی دەروونی و ژینگەییەوە هەیە:
خۆفێرکردن و هۆشیاری: یەکەم هەنگاو بۆ گۆڕان ئەوەیە مرۆڤ دان بەوەدا بنێت کە جۆرە بیرکردنەوەیەکی نەرێنی یان توندی هەیە. کاتێک کەسێک دەست دەکات بە ناسینەوەی ئەو بیرۆکانە، دەتوانێت هەوڵی گۆڕینیان بدات.
بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە: پەرەپێدانی توانای ڕەخنەگرتن لە بیرۆکەکانی خۆت و گفتوگۆکردن لەگەڵ کەسانی تر یارمەتیدەرە بۆ شکاندنی قاڵبە توندەکان و کرانەوە بەڕووی دیدگای جیاوازدا.
کاریگەری ژینگە: گۆڕینی ئەو کۆمەڵگە یان ئەو سەرچاوانەی مرۆڤ زانیارییان لێ وەردەگرێت، ڕۆڵێکی گەورەی هەیە لە گۆڕینی بیرکردنەوەدا. کاتێک مرۆڤ لەگەڵ جیاوازییەکاندا دەژیت، وردە وردە تووندتۆژییەکەی کەمدەبێتەوە.
چارەسەری دەروونی: هەندێک جار ئەم جۆرە بیرکردنەوەیە لە ئەنجامی فشار یان ترومایەکی دەروونییەوە دروست دەبێت، کە بە یارمەتی کەسانی پسپۆڕ و گۆڕینی ڕەفتار دەکرێت هاوسەنگی بۆ بیرکردنەوەکان بگەڕێتەوە.
بە کورتی، مێشکی مرۆڤ خاوەن سیفەتی "نەرمی" (Plasticity) یە و دەتوانێت فێری شێوازی نوێی بیرکردنەوە بێت ئەگەر ئیرادە و ژینگەیەکی گونجاو هەبێت.
هوکاری تووندوتیژ بوونی مروڤەکان چییە؟
توندوتیژی دیاردەیەکی ئاڵۆزە و زۆرجار یەک هۆکاری تاقانەی نییە، بەڵکو تێکەڵەیەکە لە هۆکارە دەروونی، کۆمەڵایەتی و بایۆلۆژییەکان. لێرەدا سەرەکیترین هۆکارەکان دەخەینە ڕوو:
هۆکارە دەروونییەکان: زۆرجار توندوتیژی لە ئەنجامی نەخۆشییە دەروونییەکان، فشارە توندەکان، یان نەبوونی توانای کۆنتڕۆڵکردنی تووڕەیی دروست دەبێت. هەروەها هەستکردن بە کەمترخەمی یان بێبەشبوون دەبێتە پاڵنەر بۆ ڕەفتاری توند تیژ.
ژینگەی خێزانی: ئەو کەسانەی لە منداڵیدا لەناو کەشێکی توندوتیژدا گەورە بوون یان خۆیان قوربانی توندوتیژی بوون، ئەگەری زیاترە لە گەورەییدا پەنا بۆ هەمان ڕەفتار بەرن.
هۆکارە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان: هەژاری، بێکاری، و نەبوونی دادپەروەری کۆمەڵایەتی دەبنە هۆی دروستبوونی بێهیوایی و تووڕەیی لەناو کۆمەڵگەدا، کە زۆرجار بە توندوتیژی دەردەکەوێت.
کاریگەری میدیا و یارییە ئەلیکترۆنییەکان: بینینی بەردەوامی دیمەنی توندوتیژی لە فیلم، هەواڵ، و یارییە ڤیدیۆییەکاندا دەکرێت ببێتە هۆی "ئاساییبوونەوەی" توندوتیژی لای مرۆڤەکان، بەتایبەت گەنجان.
ماددە هۆشبەرەکان و کحول: بەکارهێنانی ئەم ماددانە کاریگەری ڕاستەوخۆی هەیە لەسەر تێکدانی بڕیاردانی ژیرانە و زیادکردنی ڕەفتارە شەڕەنگێزییەکان.
هۆکارە بایۆلۆژییەکان: هەندێک توێژینەوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ناهاوسەنگی لە هۆرمۆنەکان (وەک تێستۆستیرۆن) یان کێشە لە پێکهاتەی مێشکدا دەکرێت ڕۆڵیان هەبێت لە زیادبوونی ئاستی شەڕەنگێزی.
فێربوونی کۆمەڵایەتی: مرۆڤەکان لە ڕێگەی لاساییکردنەوەی دەوروبەریان فێری ڕەفتارەکان دەبن؛ ئەگەر توندوتیژی وەک ئامرازێک بۆ گەیشتن بە ماف یان سەپاندنی هێز ببینرێت، وەک ڕەفتارێکی نەخوشی دەروننی لە لایەن مروڤە تیکچوەکانی دەروننییەوە پەسەند وەردەگیرێت.
بەشیک لە ریکخراوەکان کە بانگشەی سیاسی بوون دەکەن لە تووندوتیژن لە ئەسلدا ئەو ریکخراوانە ئەندامەکانی کراوەن بو کویلە ی ریبرەکەیان .
حیزبە سیاسیەکانی کوردستان لە ئەم خالانەوە ۆر دورەن هیچ کات بو ئازادی تیکوشانیان نکردوە بەلکو هەولیان داوە مروڤەکان کە هاتوون بو لایان بیانکەن بە کویلەی زنیەتی ریبرەکانیان لە مورڤیک خودایەکی خەیالی دروست بکەن.
حیزبی سیاسی لە ئەم خالانەی خوارەوە
ئایا پارتە سیاسییەکان هەوڵی دروستکردنی کۆیلایەتی دەروونی یان ئازادی دەدەن؟
پەیوەستە بەو گۆشەیەی کە لێیەوە سەیری فەلسەفەی دەسەڵات دەکەین. لە جیهانی سیاسەتدا هەردوو لایەنەکە لە یەک کاتدا بەرەوپێش دەچن:
1. لە ڕووکەشدا (ئیدیعای ئازادی):
پارتە سیاسییەکان بەزۆری بە دروشمی ئازادی و دادپەروەری و مافە مەدەنییەکان دەچنە ناو مەیدانەکەوە. بانگەشەی ئەوە دەکەن کە فەزایەک بۆ دەربڕینی بیروڕای جیاواز دروست دەکەن و دەسەڵات دەدەنە خەڵک کە بەشداری لە چارەنووسی خۆیاندا بکەن. لەم ڕوانگەیەوە حیزب ئامرازێکە بۆ ڕێکخستنی ئیرادەی بەکۆمەڵ و ڕزگاربوون لە ستەمکاری تاکەکەسی.
2. لە ناوەوە (مەیلی بەرەو کۆیلایەتی دەروونی): .
زۆرێک لە ڕەخنەگران و فەیلەسوفەکان (وەک سیمۆن وەیی) پێیان وایە کە حیزبەکان لە بنەڕەتدا مەیلیان بەرەو تۆتالیتاریزمی فیکری هەیە. هۆکارەکانی ئەم بۆچوونە بریتین لە:
پڕوپاگەندە: حیزبەکان تەکنیکە دەروونییەکان بەکاردەهێنن بۆ ئاراستەکردنی ڕای گشتی بۆ ئەوەی لایەنگران تەنها لە ڕێگەی کەناڵەکەیانەوە ڕاستییەکان ببینن.
حزبایەتی: حیزب داوا دەکات ئەندامەکانی پەیڕەوی لە “هێڵی حزبی” بکەن، تەنانەت ئەگەر دژایەتی لۆژیکی شەخسیی ئەوانیش بێت. ئەمەش بە واتای یەکەمایەتی دان بە دڵسۆزی بەسەر بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانەدا.
جەمسەرگیری: بە دروستکردنی کەشێکی “ئێمە بەرامبەر ئەوان”، هێزی شیکاری خۆڵەمێشی لە تاک دەسەندرێتەوە و دەبێتە سەربازی فیکری حزب.
ئەنجام::
مەرج نییە حیزبەکان وەک پێکهاتە نیازێکی خراپیان هەبێت، بەڵام میکانیزمی مانەوەیان پێویستی بە یەکخستنی جەماوەر هەیە. ئەگەر هاووڵاتیان خوێندەواری میدیایی و بیرکردنەوەی سەربەخۆیان نەبێت، حیزب بە ئاسانی دەتوانێت ببێتە کارگەیەک بۆ بەرهەمهێنانی کۆیلایەتی دەروونی نەک ئامرازێکی ئازادی
وکاری تووندو تیژی حیزبە سیاسیەکان دژ بە خەلکی خۆیان لە رەوانگەی دەرونناسیەوە
توندوتیژی حیزبە سیاسییەکان دژ بە خەڵکی خۆیان لە روانگەی دەروونناسییەوە پرسێکی ئاڵۆزە و چەندین هۆکاری جیاوازی لە پشتە کە پەیوەندییان بە پاراستنی دەسەڵات، ناسنامەی گرووپی و شێوازی بیرکردنەوەی سەرکردەکانەوە هەیە.
گرنگترین هۆکارە دەروونییەکان بریتین لە:
دیاردەی "ئەوی تر" (Othering) و ناوبزڕاندن (Dehumanization): حیزبەکان زۆرجار ئەو هاوڵاتییانەی دژیانن وەک "دوژمن"، "خاین" یان "تیرۆریست" وێنا دەکەن. ئەمە وا دەکات ئەنجامدانی توندوتیژی دژیان لە رووی دەروونییەوە بۆ ئەندامانی حیزب ئاسان بێت، چونکە قوربانییەکە وەک مرۆڤێکی خاوەن ماف نابینرێت.
پاراستنی دەسەڵات و ترسی لەدەستدان: لە روانگەی دەروونناسیی سیاسییەوە، گروپە دەسەڵاتدارەکان کاتێک هەست بە هەڕەشە دەکەن، توندوتیژی وەک ئامرازێکی "بەرگری لە خۆ" دەبینن. ئەوان وا هەست دەکەن کە هەر چەشنە ناڕەزایەتییەک دەبێتە هۆی رووخانیان، بۆیە بە توندوتیژی وەڵام دەدەنەوە بۆ چاندنی ترس لە ناو خەڵکدا.
کەسییەتی ئۆتۆریتاری (Authoritarian Personality): زۆرجار سەرکردە یان ئەندامانی توندی حیزب خاوەن کەسییەتییەکی ئۆتۆریتارین کە بڕوای تەواویان بە گوێڕایەڵی رەها هەیە. هەرکەسێک لەم چوارچێوەیە بچێتە دەرەوە، بە "تێکدەر" دەبینرێت و سزادانی بە پێویست دەزانرێت.
شوێنکەوتنی کوێرانەی گرووپ (Group Conformity): ئەندامانی حیزب لە ژێر گوشاری گرووپدا ڕەفتار دەکەن. زۆرجار تاکەکان لە ناو گرووپدا هەستی بەرپرسیارێتی کەسییان نامێنێت (Deindividuation) و کارگەلێکی توندوتیژ ئەنجام دەدەن کە رەنگە وەک تاک هەرگیز نەیکەن.
بەکارهێنانی ترس وەک ئامرازی کۆنترۆڵ: حیزبەکان توندوتیژی بەکاردەهێنن بۆ ئەوەی خەڵک تووشی جۆرێک لە "خەمۆکی سیاسی" و بێئومێدی بکەن. کاتێک خەڵک بترسێت، کەمتر بیر لە گۆڕانکاری و ناڕەزایەتی دەکاتەوە.
ئایدۆلۆژیای ڕەها: کاتێک حیزبێک بڕوای وابێت کە تەنها ئەو "ڕاستی" لایە، هەر جیاوازییەک وەک "شەیتان" دەبینێت. ئەم بیرکردنەوەیە توندوتیژی دەکاتە کارێکی "پیرۆز" یان "پێویست" بۆ پاراستنی ئامانجە باڵاکان.
ئەم ڕەفتارانە زۆرجار دەبنە هۆی دروستبوونی تراومای بەکۆمەڵ (Collective Trauma) لە ناو کۆمەڵگەدا، کە کاریگەرییەکی درێژخایەنی لەسەر تەندروستی دەروونی و متمانەی کۆمەڵایەتی دەبێت.
National Institutes of Health (.gov)
هۆکاری توندوتیژیی بەشێک لە لایەنە سیاسییەکانی کوردستان بەرامبەر بە گەلی خۆیان
توندوتیژیی بەشێک لە حیزبە سیاسییەکانی کوردستان (بەتایبەت لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ بەشێک لە کۆمەڵگای خۆیان یان گرووپە ڕکابەرەکان) ڕەگ و ڕیشەی لە کۆمەڵێک فاکتەری مێژوویی، پێکهاتەیی و ئایدیۆلۆژیدا هەیە. شیکاران و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ ئەم هۆکارانە بۆ ئەم دیاردەیە دەخەنە ڕوو:
قۆرخکاری و کێبڕکێی حزبی: زۆرێک لە ململانێکان لە ئەنجامی هەوڵی حیزبەکان بۆ دامەزراندنی هەژموون و کۆنترۆڵی تایبەتی بەسەر سەرچاوە و ناوچەکاندا دێتە ئاراوە. بۆ نموونه شه ڕه ناوخۆییه کانی نێوان حیزبه کانی کوردستانی ئێراق له چه ند ساڵی ڕابردوودا ( وه ک ململانێکانی پارتی دیموکراتی کوردستان و یه کێتی نیشتمانپارێز) یان گرژییه خوێناوییه کانی نێوان کۆمه ڵه و پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێران له ساڵانی شه سته کاندا، نموونه ی توندوتیژی بۆ نه هێشتنی ڕکابه ڕه سیاسییه کان بوون.
ئایدۆلۆژیای ڕادیکاڵ و پێکهاتەی میلیتاریستی: سروشتی گەریلا و سەربازیی زۆرێک لەو لایەنانە وایکردووە "دەمانچە" ببێتە ئامرازی سەرەکی بۆ چارەسەرکردنی ململانێکان. لە هەندێک لەو بزوتنەوانەدا زۆرجار ناکۆکی مەدەنی یان ڕەخنەی ناوخۆیی بە "خیانەت" یان "هاوکاری لەگەڵ دوژمن" لێکدەدرێتەوە و بە سەرکوتکردن وەڵامی دەدرێتەوە.
گوشاری پێکهاتە نەریتیی و عەشیرەتییەکان: لە هەندێک ناوچەدا دڵسۆزی حزبی بەستراوەتەوە بە پێکهاتەی عەشیرەتییەوە. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە ناکۆکی سیاسی بە خێرایی بگۆڕێت بۆ پێکدادانی جەستەیی و تۆڵەسەندنەوەی گروپی لەنێو خەڵکدا.
کاریگەری دەستێوەردانەکانی ناوچەیی: حکومەتە ناوەندییەکان لە وڵاتانی ناوچەکەدا هەندێکجار سووتەمەنی ناکۆکی ناوخۆییەکانیان بە پشتیوانیکردن لە گروپێک لە دژی گروپێکی تر بە مەبەستی ڕێگریکردن لە پێکهێنانی بەرەیەکی یەکگرتوو. ئەم پشتبەستنە بە یارمەتی دەرەکی هەندێک جار لایەنەکان ناچار دەکات سیاسەتگەلێک بگرنەبەر کە لەگەڵ بەرژەوەندی ڕاستەوخۆی گەلەکەیان ناکۆکە.
نەبوونی میکانیزمی دیموکراسی: بەهۆی بەردەوامی شەڕ و بارودۆخی ئەمنی، زۆرێک لەو حیزبانە دەرفەت یان ئارەزووی گواستنەوەیان بۆ پێکهاتە دیموکراسیەکان نەدۆزیوەتەوە. ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی و ڕێکخراوەکانی چاودێری وەک هیومان ڕایتس وۆچ چەندین جار ئاماژەیان بە حاڵەتەکانی دەستگیرکردنی ئارەزوومەندانە و ئەشکەنجەدان و سەرکوتکردنی ڕەخنەگران و ڕۆژنامەنوسان و چالاکانی مەدەنی لەلایەن هێزە دەسەڵاتدارەکانی هەرێمی کوردستان یان لەلایەن گروپە نیمچە سەربازییەکانەوە کردووە.
بە گشتی تێکەڵکردنی میلیتاریزمی مێژوویی لەگەڵ کێبڕکێی دەسەڵات و سەرچاوەکان، بزوێنەری سەرەکی توندوتیژی لە نێوان ئەم لایەنانەدا بووە بەرامبەر بە ڕەخنەگرانی ناوخۆیی و ڕکابەرەکانی کۆمەڵگەی کوردی.
بەشێک لەو هەڵسوکەوتە دەگەڕێتەوە بۆ پلەبەندی ناوخۆی حیزب و شێوازی چاندنی سیاسی لەناو حیزبدا، دروستکردنی جۆرێک لە کۆیلایەتی دەروونی لەناو حیزبدا بۆ ئەوەی تاک بەتەواوی وابەستەی سەرکردایەتی حیزب بێت بۆ ئەوەی تاکەکەس، وەک کۆیلەیەکی دەروونی، هێرش بکرێتە سەر ئەگەر هەرکەسێک بڵێت حزب هەڵەیە. وە ئەمەش بۆ دوورکەوتنەوە لە ڕەخنە دەکرێت. ئەگەر کەسێک ڕەخنە لە حیزب بگرێت، یەکسەر تۆمەتی سیخوڕی و کۆیلایەتی بۆ بیانییەکان و هەزاران تۆمەتی دیکەیان لەسەرە
کێشەکە لەوەدایە کە ئەم حیزبانە نەیانتوانیوە ئەو بنەما ئەخلاقی و ڕەفتارییانە فێری لایەنگرانی خۆیان بکەن
ئەمە یەکێکە لە گەورەترین بۆشاییە سیاسییەکان لە زۆرێک لە کۆمەڵگاکاندا. حیزبەکان بە گشتی هەموو وزەی خۆیان لە تەکنیکەکانی دەنگ وەرگرتن و ڕیکلامدا خەرج دەکەن، بەڵام بەرپرسیارێتی سەرەکی خۆیان کە "کۆمەڵایەتیکردنی سیاسی" و بەرەوپێشبردنی کولتووری گفتوگۆیە، پشتگوێ دەخەن.
کاتێک حزبێک تەنها ڕۆڵی "ماشێنی هەڵبژاردن" دەگێڕێت و "دەزگای پەروەردەیی" نابینێت، ئەنجامەکەی ئەوەیە:
پشتیوانی دەگۆڕێت بۆ کۆنەپەرستی: بەو پێیەی لۆژیک و ئەخلاقی کاری ڕێکخراوەیی فێر نەکراوە، لایەنگران جیاوازی نێوان "ڕەخنە" و "لەناوبردن" لەبیر دەکەن.
جەمسەرگیری چڕتر دەبێتەوە: حزبەکان لەبری ئەوەی پلان بۆ سەرکەوتنێکی خێرا دابنێن، وەبەرهێنان لە توڕەیی و وروژاندنی لایەنگران دەکەن.
بەرپرسیارێتی لەناو دەچێت: لایەنگران هەست دەکەن کە ڕێگەیان پێدراوە بەشداری هەر ڕەفتارێک (تەنانەت بێ ئەخلاقی) بکەن لە فەزای ئەلیکترۆنی یان لە ژیانی ڕاستەقینەدا بۆ سەرکەوتنی حزبەکەیان.
لە ڕاستیدا حیزب دەبێ وەک فلتەرێک مامەڵە بکات کە هەست و سۆزی خامی جەماوەر بگۆڕێت بۆ داواکاری مەدەنی و ئەخلاقی، بەڵام بەداخەوە هەندێک جار خۆی دەبێتە بەنزین لەسەر ئاگری ڕەفتاری توندوتیژی.
بەڕای ئێوە ئایا ئەم شکستەی حزبەکان بە مەبەست (بۆ ئیستغلالکردنی سۆز) یان بەڕاستی توانای ستراکتۆرکراویان نییە بۆ پەروەردەکردنی لایەنگرانی خۆیان و لەبری دروستکردنی بنەمای تێگەیشتن و ڕەفتار، کردوویانە بە کۆمەڵێک کەسی کێوی و ڕق لێدەر و ئەمەش کۆیلایەتی دەروونی ئەم کەسانەیە کە بوونەتە ئەندامی ئەو حزبانە؟.
لە لایەن ساموئیل کرماشانی
email... samuel.ku35@gmail.com
0046735501680 .
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر